[Download] Tải Tiền mật mã: Cơ hội và thách thức đối với việc đổi mới hệ thống tiền tệ truyền thống – Tải về File Word, PDF

Tiền mật mã: Cơ hội và thách thức đối với việc đổi mới hệ thống tiền tệ truyền thống

Tiền mật mã: Cơ hội và thách thức đối với việc đổi mới hệ thống tiền tệ truyền thống
Nội dung Text: Tiền mật mã: Cơ hội và thách thức đối với việc đổi mới hệ thống tiền tệ truyền thống

Download


Bài viết trình bày về các đặc tính ưu việt của tiền mật mã, mối tương quan với tiền tệ truyền thống và các thách thức mà tiền mật mã đặt ra đối với hệ thống tài chính hiện hữu để từ đó những nhà làm chính sách có thêm thông tin tham khảo khi đề ra các chính sách ứng xử với tiền mật mã trong tương lai. Mời các bạn cùng tham khảo!

Bạn đang xem: [Download] Tải Tiền mật mã: Cơ hội và thách thức đối với việc đổi mới hệ thống tiền tệ truyền thống – Tải về File Word, PDF

*Ghi chú: Có 2 link để tải biểu mẫu, Nếu Link này không download được, các bạn kéo xuống dưới cùng, dùng link 2 để tải tài liệu về máy nhé!
Download tài liệu Tiền mật mã: Cơ hội và thách thức đối với việc đổi mới hệ thống tiền tệ truyền thống File Word, PDF về máy

Tiền mật mã: Cơ hội và thách thức đối với việc đổi mới hệ thống tiền tệ truyền thống

Mô tả tài liệu

Nội dung Text: Tiền mật mã: Cơ hội và thách thức đối với việc đổi mới hệ thống tiền tệ truyền thống

  1. HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC GIA
    ĐỊNH HÌNH LẠI HỆ THỐNG TÀI CHÍNH TOÀN CẦU VÀ CHIẾN LƯỢC CỦA VIỆT NAM

    9.

    1

    Trương Trung Tài *
    Nguyễn Triều Đông*
    Tóm tắt

    Sự phát triển mạnh mẽ của tiền mật mã kể từ sau khi đồng tiền bitcoin ra đời năm 2009
    đã làm dấy lên làn sóng tranh luận trong xã hội về khả năng thay thế tiền tệ chính thống
    của tiền mật mã. Bên cạnh tính ưu việt về công nghệ mà tiền mật mã đang có thì bản thân
    hình thái mới của tiền tệ này cũng có nhiều hạn chế và thách thức cần phải vượt qua. Bài
    nghiên cứu này được tác giả thực hiện nhằm trình bày về các đặc tính ưu việt của tiền
    mật mã, mối tương quan với tiền tệ truyền thống và các thách thức mà tiền mật mã đặt
    ra đối với hệ thống tài chính hiện hữu để từ đó những nhà làm chính sách có thêm thông
    tin tham khảo khi đề ra các chính sách ứng xử với tiền mật mã trong tương lai.
    Từ khoá: Tiền mật mã, hệ thống tài chính, chính sách tiền tệ.

    1. Giới thiệu
    Tiền mật mã (crypto-currency) được sinh ra và quản lý bởi hệ thống máy tính phi tập
    trung (decentralized system) với các thuật toán tự động trong nền tảng chuỗi khối
    (blockchain). Theo Satoshi (2008) thì tiền mật mã có rất nhiều ưu điểm vượt trội như: (1)
    Tính an toàn: nếu số lượng máy tính hoạt động trong mạng lưới (node) đủ lớn thì khả
    năng bị tấn công bởi một kẻ tấn công mạng (hacker) gần như rất khó xảy ra, người tấn
    công phải chiếm quyền kiểm soát gần như 50% số lượng máy tính trong hệ thống mới có
    thể điều chỉnh thông tin dữ liệu tiền mật mã; (2) Tính ẩn danh: thông tin cá nhân của một
    người được mật mã hóa giúp quyền riêng tư được đảm bảo khi tham gia hệ thống; (3)
    Tính tiết kiệm: trung gia thanh toán (như ngân hàng) được giảm thiểu khiến chi phí trung
    gian thanh toán không còn là vấn đề trong hệ thống tiền mật mã, thậm chí các hợp đồng

    * Trường Đại Học Kinh Tế TP. HCM | Email liên hệ: trungtai@ueh.edu.vn

    135

  2. HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC GIA
    ĐỊNH HÌNH LẠI HỆ THỐNG TÀI CHÍNH TOÀN CẦU VÀ CHIẾN LƯỢC CỦA VIỆT NAM

    truyền thống như L/C (hợp đồng tín dụng giao vận) có thể được thay thế bởi hợp đồng
    thông minh (Smart contract); (4) Tính nhanh chóng: với sự cải tiến về tốc độ internet
    trên toàn cầu thì tốc độ thanh toán trong nền kinh tế sẽ tăng lên gấp nhiều lần; (5) Tính
    năng chống lạm phát tự động: hệ thống tiền mật mã được điều tiết một cách tự động trong
    hệ thống để tránh việc sinh ra quá mức cần thiết khiến cho tỷ lệ lạm phát tăng lên không
    mong muốn mà không cần có một trung tâm điều phối như ngân hàng trung ương.
    Với rất nhiều tính năng nổi trội như vậy, trong những năm gần đây chúng ta đã thấy tiền
    mật mã phát triển một cách nhanh chóng và liên tiếp có rất nhiều loại tiền mật mã mới ra đời.
    Một trong những loại hình tiền mật mã thành công nhất và được chấp nhận thanh toán nhiều
    nhất hiện nay là Bitcoin. Mặc dù cũng còn nhiều khuyết điểm khi triển khai trong thực tế
    nhưng tiền mật mã Bitcoin – được phát minh bởi tác giả ẩn danh Satoshi – đã gây ra cơn địa
    chấn toàn cầu và làm dấy lên một cuộc cách mạng trong lĩnh vực tiền tệ. Điển hình trong
    cuộc cách mạng tiền tệ này là Cộng hòa Quần đảo Marshall – một nước có chủ quyền và là
    thành viên Liên Hiệp Quốc, ngày 22/5/2018 đã thông qua luật công nhận tiền mật mã là tiền
    pháp định quốc gia, đồng tiền này trên thị trường có mã là SOV.
    Như vậy, tiền mật mã có thể là hình thái tiếp theo của tiền tệ (sau tiền giấy) trong thời
    đại mới. Điều này khiến rất nhiều Chính phủ lúng túng vì không theo kịp sự thay đổi
    nhanh chóng của nền kinh tế toàn cầu, họ không thể hoàn toàn phủ nhận sự tồn tại và lưu
    hành nhưng cũng không thể ngay lập tức chấp nhận tiền mật mã vì thiếu đi các cơ sở pháp
    lý cũng như quyền lực chi phối cung tiền trong nền kinh tế. Tuy nhiên, có một điều dễ
    nhận thấy là các quốc gia bắt đầu xây dựng một chính sách tiền tệ thời kỳ mới nhằm thích
    ứng với sự tồn tại của tiền mật mã, thậm chí có một làn sóng các quốc gia bắt đầu tự xây
    dựng tiền mật mã trở thành tiền pháp định. (Fernández-Villaverde et al., 2020)
    Trước xu thế của thời đại, Việt Nam không thể đứng ngoài cuộc. Tuy nhiên, cũng
    giống như một số quốc gia khác, chúng ta đang lúng túng khi đối xử với tiền mật mã. Thủ
    tướng Chính phủ đã yêu cầu cơ quan quản lý tiền tệ là Ngân hàng Nhà nước rà soát lại
    khung pháp lý đối với tiền mật mã, sau đó Ngân hàng Nhà nước đã có những hành động
    tiếp theo là hạn chế tất cả giao dịch mua bán có liên quan đến tiền mật mã (hoặc tiền ảo)
    thông qua chuyển khoản trên hệ thống ngân hàng, đồng thời ra thông báo tất cả việc cung
    ứng, phát hành, sử dụng tiền mật mã là hành vi vi phạm pháp luật.
    Cách hành xử này sẽ làm hạn chế sự phát triển của tiền mật mã tại thị trường Việt
    Nam, liệu rằng chúng ta hành xử như vậy có hợp lý chưa? Việc hạn chế phát triển tiền
    mật mã tại Việt Nam có làm cản trở quá trình tiến vào nền kinh tế 4.0 như Thủ tướng
    Chính phủ đang khuyến khích tất cả mọi thành phần kinh tế hay không? Nếu thật sự
    chúng ta phủ nhận sự tồn tại và phát triển của tiền mật mã thì chính sách tiền tệ thời kỳ
    mới có thể sẽ không theo kịp sự phát triển của nền kinh tế thế giới.
    136

  3. HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC GIA
    ĐỊNH HÌNH LẠI HỆ THỐNG TÀI CHÍNH TOÀN CẦU VÀ CHIẾN LƯỢC CỦA VIỆT NAM

    Đứng trước vấn đề này, chúng ta cần làm rõ sự khác biệt của tiền mật mã so với tiền
    tệ truyền thống và những thách thức mà nó mang lại. Trong đó sự ứng xử của Ngân hàng
    Trung Ương sẽ quyết định sự phát triển trong tương lai của hệ thống tiền mật mã. Cơ chế
    tự động của tiền mật mã chi phối toàn bộ nền kinh tế sẽ khiến nền kinh tế tăng trưởng tốt
    hơn hay không hay sẽ làm gia tăng những bất ổn khi không có bàn tay can thiệp của con
    người đều cần phải được tìm hiểu và nghiên cứu. Bài nghiên cứu này thực hiện phương
    pháp tổng hợp các tài liệu nghiên cứu liên quan nhằm trình bày về các đặc tính ưu việt
    của tiền mật mã, mối tương quan với tiền tệ truyền thống và các thách thức và tiền mật
    mã đối với hệ thống tài chính hiện hữu để từ đó những nhà làm chính sách có thêm thông
    tin tham khảo khi đề ra các chính sách ứng xử với tiền mật mã.

    2. Tiền mật mã và tiền tệ truyền thống
    Sự ra đời của Bitcoin, Ethereum và một số đồng tiền mật mã khác đã thu hút sự quan tâm
    của thế giới vào một ý tưởng của tương lai: một đồng tiền độc lập. Chúng ta có thể hiểu
    tiền độc lập là do một công ty hoặc một nhóm các công ty phát hành dựa trên các thuật
    toán mã hoá (cryptographics), tiền độc lập sẽ xoá bỏ vai trò kiểm soát cung cầu tiền tệ
    của hệ thống ngân hàng trung ương (NHTW) truyền thống. Ý tưởng về một hệ thống tiền
    tệ độc lập do tư nhân phát hành đã được khơi mào từ những thập niên đầu của thế kỷ 19
    (White, 1984). Tuy nhiên đáng tiếc là ý tưởng này lại không được giới nghiên cứu chính
    sách tiền tệ hào hứng tiếp nhận do những rào cản trong thực tế mang tính kinh tế – chính
    trị bởi vì hiển nhiên các NHTW khó có thể chấp nhận việc chuyển giao quyền vận hành
    chính sách tiền tệ cho hệ thống tư nhân thay thế bằng nhiều lý do khác nhau.
    Sau khi Bitcoin ra đời năm 2009, mọi thứ có vẻ đã thay đổi. Một số nhà nghiên cứu
    về chính sách tiền tệ đã dành nhiều sự quan tâm hơn cho khả năng tồn tại và phát triển
    của tiền mật mã, cũng như sự đe doạ của tiền mật mã đối với hệ thống tiền pháp định
    truyền thống. Một số nghiên cứu đã đi sâu vào phân tích đặc điểm của tiền mật mã thế hệ
    mới (Böhme, Christin, Edelman, & Moore, 2015) cũng như phân tích các khía cạnh pháp
    lý cho việc quản lý tiền mật mã trong bối cảnh hiện tại (Chuen, 2015). Việc nghiên cứu
    về tiền mật mã không còn đơn thuần là kinh tế học, đây thậm chí là vấn đề liên ngành khi
    phải tham chiếu đến nhiều vấn đề trong lĩnh vực khoa học máy tính (Narayanan, Bonneau,
    Felten, Miller, & Goldfeder, 2016)
    Một trong những vấn đề cần làm rõ là sự khác biệt giữa tiền mật mã thế hệ mới và
    tiền tệ truyền thống hiện nay. Sau khi tổng hợp các nghiên cứu liên quan thì tác giả đưa
    ra 3 khác biệt lớn của tiền mật mã như sau:
    Về chủ thể phát hành: tư nhân (tiền tệ truyền thống: NHTW hoặc Chính phủ). Mặc
    dù việc tư nhân phát hành tiền không phải là vấn đề mới mẻ, trong quá khứ một số cửa

    137

  4. HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC GIA
    ĐỊNH HÌNH LẠI HỆ THỐNG TÀI CHÍNH TOÀN CẦU VÀ CHIẾN LƯỢC CỦA VIỆT NAM

    hàng vàng hoặc tiệm cầm đồ thời trung cổ cũng đã từng phát hành tiền giấy (mang hàm
    ý là các nghĩa vụ nợ), tuy nhiên tiền mật mã ngày nay lại khác biệt ở chỗ các đồng tiền
    này không hề mang trong mình là một nghĩa vụ nợ được bảo lãnh bởi chủ thể phát hành.
    Về phương thức tồn tại: dữ liệu điện tử (tiền tệ truyền thống: tiền giấy hoặc khoản
    tiền gửi định danh). Mặc dù tiền mật mã thật sự khác biệt khi chỉ tồn tại được trong môi
    trường dữ liệu điện tử và phải có hệ thống mạng lưới được kết nối internet mới vận hành
    được, nhưng tiền mật mã lại giống với tiền pháp định là không hề có giá trị nội tại trên
    mỗi đơn vị tiền phát hành (khác với tiền vàng, mỗi đơn vị tiền đều tương ứng khối lượng
    vàng vật chất nhất định).
    Phương thức kiểm soát thanh toán: phi tập trung (tiền tệ truyền thống: tập trung tại
    NHTW hoặc NHTM). Việc dữ liệu thanh toán tập trung giúp tránh hiện tượng “thanh
    toán 2 lần”, đây là điều khó khăn lớn nhất khi vận hành một hệ thống tiền mật mã. Việc
    thanh toán phi tập trung đòi hỏi tiền mật mã phải sử dụng đến hệ thống sổ cái phi tập
    trung (Blockchain), điều này đổi lại sẽ tiêu tốn hệ thống tài nguyên điện khổng lồ để giữ
    cho blockchain luôn hoạt động hiệu quả.
    Sự khác biệt trong 3 khía cạnh trên đã mang đến sự hấp dẫn nhất định đối với tiền
    mật mã khi mà xã hội con người xuất hiện nhu cầu thay thế hệ thống tiền pháp định lỗi
    thời và có nhiều bất cập.
    Thứ nhất, hệ thống sổ cái phi tập trung giúp các hoạt động thanh toán diễn ra một
    cách ẩn danh. Ví dụ, thông thường một người A thanh toán cho một người B thường phải
    thông qua một NHTM nhất định để xử lý giao dịch, điều này khiến cho người A phải tiết
    lộ thông tin giao dịch cho ngân hàng trung gian dù cho giao dịch đó mang tính cá nhân
    và nhạy cảm mà người A cần phải bảo mật. Vô hình trung cơ chế thanh toán tập trung (về
    NHTM) khiến cho thông tin giao dịch của con người không còn được bảo vệ tuyệt đối.
    Điều nay được khắc phục hoàn toàn với cơ chế phi tập trung của tiền mật mã thế hệ mới.
    Một người A thanh toán cho một người B sẽ được hệ thống blockchain xử lý giao dịch
    nhưng thông tin xác định nhân thân của A và B hoàn toàn được bảo mật trong hệ thống
    blockchain, nói một cách dễ hiểu hệ thống tất cả mọi người đều có thể sử dụng thanh toán
    bằng tiền mật mã mà không cần cung cấp nhân dạng thật của mình (điều này là bất khả
    thi nếu sử dụng dịch vụ NHTM). Vấn đề này gây tranh cãi mạnh mẽ nhất khi nhiều người
    cho rằng giới tội phạm sẽ ưu tiên sử dụng tiền mật mã nhằm tránh sự điều tra của chính
    phủ, thêm nữa một tài khoản giao dịch trong hệ thống phi tập trung khi bị tấn công virus
    sẽ không thể khôi phục lại tài sản của mình (trong khi nếu giao dịch với NHTM thì được
    NHTM hỗ trợ lấy lại tài sản nếu thật sự bị hacker tấn công)

    138

  5. HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC GIA
    ĐỊNH HÌNH LẠI HỆ THỐNG TÀI CHÍNH TOÀN CẦU VÀ CHIẾN LƯỢC CỦA VIỆT NAM

    Thứ hai, tiền mật mã được phát hành thông qua hệ thống thuật toán tự động và việc
    thay đổi thuật toán này cần sự đồng thuận của đa số mọi người tham gia mạng lưới. Điều
    này khiến cho các ý tưởng chính trị và trục lợi kinh tế khó có thể triển khai trong môi
    trường tiền mật mã. Nói một cách dễ hiểu, chính sách tiền tệ lúc này là “hoàn toàn tự
    động hoá và công khai”, mọi người đều biết chắc chắn rằng cung tiền sẽ là bao nhiêu và
    khi nào thì tiền được gia tăng nguồn cung cũng như tính lạm phát của tiền tệ gần như là
    một điều được công khai và không thể tuỳ tiện thay đổi. Đây quả thật là một trong những
    điều hấp dẫn không thể từ chối đối với những người luôn ủng hộ dân chủ tuyệt đối, quyền
    vận hành chính sách tiền tệ cần được “phi chính trị hoá” và công khai minh bạch. Tuy
    nhiên, tính cứng nhắc tuân theo thuật toán máy móc có thể khiến cho tiền mật mã thiếu
    tính linh hoạt khi đối phó với các cú sốc kinh tế, điều mà chúng ta sẽ làm rõ trong các
    phần sau.
    Thứ ba, tiền mật mã rõ ràng sẽ thể hiện vai trò thay thế tiền pháp định về mặt lịch sử
    khi nó sẽ biến ý tưởng về một tiền tệ “toàn cầu” thành hiện thực. Các giao dịch thương
    mại toàn cầu sẽ được diễn ra trong môi trường tiền mật mã không còn rào cản về ngoại
    hối cũng như việc kiểm tra tình hình tài chính của đối tác là hoàn toàn công khai và dễ
    dàng thực hiện thông qua mạng lưới luôn luôn trực tuyến của blockchain. Sự xuất hiện
    của tiền mật mã với vai trò cách mạng tiền tệ đã được giới trẻ – những người muốn thử
    thách cái mới trong thời đại của mình – ủng hộ và sẵn sàng làm người thí điểm sử dụng.
    Xu hướng toàn cầu hoá thương mại và công dân toàn cầu đã trở thành động lực chính
    thúc đẩy sự phát triển của tiền mật mã.

    3. Vai trò tiền tệ của tiền mật mã
    Trong việc xem xét hình thái tiền tệ trong lịch sử, ta thấy rằng có hai đặc điểm quan trọng
    nhất trong việc hình thành một đồng tiền: tính ổn định giá trị và được chấp nhận rộng rãi
    bởi nhiều người sử dụng. Tiền tệ thường được xem là trung gian thanh toán, đơn vị giá
    trị quy đổi (unit of account) và giá trị lưu trữ tài sản, trong đó chức năng lưu trữ tài sản
    được xem như khá quan trọng. Nếu một đồng tiền không thể ổn định giá cả của chính nó
    thì không thể được xem như là công cụ thanh toán, điều đó đòi hỏi cơ chế gia giảm cung
    tiền phải theo một nhịp điệu cùng chiều với nhu cầu tiền để có thể ổn định giá cả (lạm
    phát) của chính nó. Và một cách tương hỗ nhau, nếu đồng tiền đó ổn định thì sẽ thu hút
    được nhiều người sử dụng, càng có nhiều người dùng thì một đồng tiền mới được xem là
    “tiền” đúng nghĩa.
    Sự mới mẻ của các đồng tiền mật mã khiến cho công chúng tiếp nhận các đồng tiền này
    một cách thận trọng và việc nắm giữ các đồng tiền này mang tính tích trữ tài sản hơn là một
    trung gian thanh toán. Điều đó khiến cho tiền mật mã chưa thể hoàn toàn thay thế được tiền

    139

  6. HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC GIA
    ĐỊNH HÌNH LẠI HỆ THỐNG TÀI CHÍNH TOÀN CẦU VÀ CHIẾN LƯỢC CỦA VIỆT NAM

    pháp định truyền thống trong việc trở thành một trung gian thanh toán đúng nghĩa. Đã có
    nhiều thuật toán tiền mật mã mới ra đời nhằm khắc phục khuyết điểm này để giúp các đồng
    tiền mật mã dễ dàng trở thành phương tiện thanh toán hơn (Cochrane, 2018).
    Một thách thức khác không kém phần quan trọng chính là sự kiểm soát tiền mật mã
    mang tính tự nhiên là “số đông”. Nghĩa là nếu một người có khả năng thiết lập siêu máy
    tính mạnh hơn đa số các máy tính khác đang tham gia mạng lưới thì họ có thể kiểm soát
    cung tiền cũng như thay đổi sổ cái điện tử (blockchain). Tính dễ tổn thương này khả thi
    về mặt lý thuyết nhưng lại khó khả thi về mặt thực tiễn do chi phí để thiết lập siêu máy
    tính hiện nay sẽ rất khổng lồ vượt ra khỏi lợi ích về mặt vật chất nếu chiếm được quyền
    điều khiển mạng lưới tiền mật mã (Gandal, Hamrick, Moore, & Oberman, 2018).
    Mối quan hệ giữa tiền mật mã và chính sách tiền tệ đã được đề cập đến trong một
    nghiên cứu gần đây của Fernández-Villaverde & Sanches (2019). Các tác giả này đã đề
    ra một mô hình lý thuyết trong đó cho thấy sự tồn tại của một cơ chế gồm có cả ngân
    hàng trung ương và tiền mật mã. Trong cơ chế này xảy ra sự cạnh tranh giữa tiền pháp
    định (của NHTW) và tiền mật mã (của các công ty tư nhân phát minh), đồng tiền nào
    chiến thắng trong cuộc chiến ổn định giá cả sẽ được chấp nhận là đồng tiền thanh toán
    trung gian.
    Tiền pháp định và tiền mật mã không thể cùng được sử dụng trong lưu thông theo
    một chức năng thanh toán hàng hóa. NHTW sẽ dùng quyền lực thiết lập chính sách tiền
    tệ để giữ lợi thế của tiền pháp định trong việc là một trung gian thanh toán. Tuy nhiên,
    tiền mật mã vẫn sẽ có giá trị lưu hành như là một tài sản đầu cơ, điều này sẽ khiến việc
    tiền mật mã lưu hành không phải là mối đe dọa đối với tiền pháp định, thậm chí tiền mật
    mã có thể được coi như một công cụ tài chính (như chứng khoán) để theo dõi nhằm điều
    tiết thị trường. Quan điểm này một phần nào đó giống với nghiên cứu của Hayek (1976)
    , tác giả này cho rằng chính phủ nên phá bỏ sự độc quyền trong việc phát hành tiền thì
    mới có thể đảm bảo tính ổn định trong giá trị của tiền pháp định.
    Ở một số chiều hướng khác tiêu cực hơn thì cho rằng tiền mật mã lại là sự đe dọa trực
    diện đối với NHTW trong việc điều tiết cung tiền. Đầu tiên, việc người dân chuyển từ
    nắm giữ tiền mặt và tiền trong tài khoản ngân hàng sang tiền mật mã sẽ làm giảm hiệu
    lực của việc điều chỉnh chính sách tiền tệ, cụ thể là tăng giảm cung tiền sẽ khó làm ảnh
    hưởng đến lãi suất hơn. Tuy nhiên Stevens (2017) lại không hoàn toàn ủng hộ quan điểm
    này vì cho rằng nếu NHTW vẫn sử dụng tiền pháp định làm đơn vị trong các giao dịch
    kinh tế thì việc chuyển qua tiền mật mã sẽ bị giới hạn, và vì thế sự suy yếu của chính sách
    tiền tệ là không đáng kể.

    140

  7. HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC GIA
    ĐỊNH HÌNH LẠI HỆ THỐNG TÀI CHÍNH TOÀN CẦU VÀ CHIẾN LƯỢC CỦA VIỆT NAM

    Tác động của tiền mật mã lên NHTW có thể lan sang chính sách tài khóa. Vì ngân
    sách bị thiếu hụt nếu thuế từ in tiền bị suy giảm sẽ khiến chính phủ có thể phải tăng thuế
    suất lên gây áp lực lên tăng trưởng kinh tế. Thật ra việc này không đáng ngại nếu thuế từ
    in tiền chiếm tỷ trọng không đáng kể trong tổng nguồn thu thuế của Chính phủ, tuy nhiên
    chính sách tài khóa có thể bị ảnh hưởng nếu công cụ trái phiếu kém hấp dẫn so với tiền
    mật mã, điều này sẽ khiến lãi suất trái phiếu tăng lên và gây ra các gánh nặng tương lai
    cho ngân sách.

    4. Các dạng tiền mật mã thế hệ mới
    Theo trang coinmarketcap.com – một trong những nguồn theo dõi tiền mật mã uy tín trên
    thế giới – thì hiện nay có hơn 1500 đồng tiền mật mã được phát hành và đang tồn tại trên
    thị trường, giá trị vốn hoá của các đồng tiền này hơn 2200 tỷ USD. Trong số đó thì 10
    đồng tiền điện từ phổ biến nhất chiếm đến 80% giá trị của thị trường.
    Biểu đồ 1. Tỷ lệ các đồng tiền mật mã theo tỷ lệ giá trị vốn hoá USD (%)

    Others
    18%

    Dogecoin
    Litecoin 1%
    1%
    Bitcoin
    Uniswap Ethereum
    1%
    Binance
    Polkadot
    2% XRP
    Tether USD Cardano
    2%
    Tether USD
    Cardano
    2% Bitcoin Polkadot
    54%
    XRP Uniswap
    3%
    Litecoin

    Binance Dogecoin
    4%
    Others

    Ethereum
    12%

    Nguồn: coinmarketcap.com, dữ liệu truy cập ngày 30/03/2021.

    Sự ra đời của các loại tiền mật mã mới khiến cho thị trường tiện điện tử trở nên đa
    dạng và cuốn hút truyền thông cũng như cải thiện nhận thức của người sử dụng về tiền
    mật mã. Tuy nhiên sự phân mảnh của tiền mật mã cũng khiến việc lựa chọn tiền mật mã

    141

  8. HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC GIA
    ĐỊNH HÌNH LẠI HỆ THỐNG TÀI CHÍNH TOÀN CẦU VÀ CHIẾN LƯỢC CỦA VIỆT NAM

    nào để sử dụng chính thức trở thành một vấn đề quan trọng gây tranh cãi. Đồng bitcoin
    hiện đang được sử dụng chính do ra đời trước tuy nhiên do hệ thống thuật toán cũ nên
    việc thanh toán bằng bitcoin trở nên chậm chập và không còn phù hợp với số lượng giao
    dịch khổng lồ trên thị trường. Các khuyết điểm của bitcoin cũng chính là lý do khiến giá
    trị của đồng tiền nay luôn biến động lớn, thu hút các nhà đầu cơ trên thế giới và làm cho
    con đường trở thành trung gian thanh toán của bitcoin bị hạn chế lại do sự mất ổn định
    trong giá trị của bitcoin. Thị trường hiện nay lưu hành một số loại tiền mật mã phổ biến
    điển hình như bitcoin, ethereum và USDT.
    Bitcoin là một trong những đồng tiền mật mã đầu tiên và thành công nhất cho đến
    hiện tại. Sự ra đời của bitcoin nhằm mục đích tiết kiệm chi phí giao dịch và xoá bỏ trung
    gian thanh toán bằng cách sử dụng thuật toán đồng thuận theo số đông của mạng lưới các
    nhà xử lý giao dịch (miners). Sự vận hành của bitcoin nhờ vào cơ chế mạng phân tán và
    công nghệ chuỗi khối blockchain. (Nakamoto, 2009)
    Ethereum là sự phát triển cấp độ tiếp theo của tiền mật mã với sự tiết kiệm năng lượng
    của hệ thống và mở rộng ứng dụng chuỗi khối ra một thời kỳ mới. Các ứng dụng bây giờ
    được tháo bỏ khỏi sự ràng buộc về mạng địa lý, cơ chế hợp đồng thông minh (smart
    contract) được sử dụng và khởi đầu cho cuộc cách mạng ở hầu hết lĩnh vực từ công nghệ
    thông tin, kiểm toán, kế toán, quản trị công,vv.. (Buterin, 2013)
    USDT là một loại tiền mật mã ổn định giá (stable coin) khắc chế khuyết điểm biến
    động giá của bitcoin và ethereum. Sự đầu cơ tiền tệ mật mã khiến cho việc sử dụng tiền
    mật mã vào lưu thông bị cản trở và USDT chính là khớp nối cho lỗ hổng này. Người sử
    dụng tiền mật mã USDT sẽ được đảm bảo bằng giá trị tương đường với đôla Mỹ là đồng
    USD. Một cơ chế bán tự động, giữa các tổ chức kiểm toán (auditor) và công ty khởi tạo
    và hệ thống blockchain khiến cho USDT đang trở thành một công cụ được nhiều tổ chức
    tài chính chính thống sử dụng.
    Các loại tiền mật mã khác ngày càng sinh sôi nhanh chóng nhằm khắc phục các khiếm
    khuyết của tiền mật mã ra đời trước đó và ngày càng tiết kiệm năng lượng hơn, nhanh
    hơn và có tính ứng dụng thực tiễn cao hơn.

    5. Các thách thức đối với tiền mật mã
    Công nghệ Blockchain, Bitcoin và tiền mật mã là những thuật ngữ khá quen thuộc mà bất
    cứ ai có thể bắt gặp đâu đó trên các phương tiện truyền thông ngày nay. Đặc biệt hơn nữa,
    tiền mật mã đã và đang trở thành chủ đề nóng trên các diễn đàn kinh tế thế giới trong
    nhiều năm qua. Tranh luận về tương lai của tiền mật mã đặt ra hàng loạt các câu hỏi cho
    những chuyên gia nghiên cứu cũng như những người làm chính sách ở các quốc gia khác

    142

  9. HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC GIA
    ĐỊNH HÌNH LẠI HỆ THỐNG TÀI CHÍNH TOÀN CẦU VÀ CHIẾN LƯỢC CỦA VIỆT NAM

    nhau. Dưới đây là những thách thức cơ bản mà tiền mật mã phải đối mặt nếu muốn được
    chấp nhận bởi đa số các quốc gia và trở thành một trong những công cụ thanh toán quan
    trọng trong tương lai.
    Quá tập trung vào công nghệ Blockchain. Sự thật là khi các đồng tiền mật mã đối mặt
    với thách thức tồn tại và được chấp nhận bởi số đông, công nghệ Blockchain đã vượt quá
    những kỳ vọng ban đầu. Hầu hết đều cho rằng đây là một trong những công nghệ vượt
    trội, được áp dụng trong rất nhiều các lĩnh vực từ logistic, bán hàng, cho đến việc xây
    dựng các khu đô thị, thành phố thông minh, tất cả đều có thể được quản lý và xác thực
    chính bằng công nghệ Blockchain. Các dự án đầu tư điển hình như của IBM và Maersk
    trong ngành vận tải tàu biển cho thấy tiềm năng áp dụng và khai thác công nghệ
    Blockchain trong thực tế còn rất nhiều. Tuy rằng không thể phủ nhận những lợi ích mà
    Blockchain mang đến nhưng chúng ta đang tách rời Blockchain ra khỏi tiền mật mã. Sẽ
    là dấu chấm hết nếu như chúng ta chỉ dành những ý tưởng và khoản đầu từ tốt nhất cho
    công nghệ phía sau (Blockchain) mà không phải là chính bản thân các đồng tiền mà chúng
    ta muốn sử dụng trong tương lai.
    Gắn liền với một hình ảnh xấu. Tiền mật mã ngay trong giai đoạn bùng nổ cũng gặp
    rất nhiều vấn đề về nhận diện. Khi nhắc đến thuật ngữ tiền mật mã, đa số mọi người đều
    nghĩ đến những quảng cáo tiêu cực, những đợt phát hành (ICO) lừa đảo, cách làm giàu
    nhanh chóng, và những thứ gắn liền với tội phạm. Dù cho những điều này chỉ là vặt vãnh
    khi so với quy mô của các đồng tiền mã hoá cũng như các ngành công nghiệp đang áp
    dụng Blockchain, nhưng nó đang dần kiềm hãm lại tốc độ tăng trưởng và sự chấp nhận
    của công chúng khi mà nhận thức về đồng tiền mã hoá vẫn chưa được thay đổi triệt để.
    Công nghệ Blockchain và hạn chế từ các nhà làm luật. Hiến pháp Mỹ được biết đến
    rộng rãi về các quyền cơ bản của con người như tự do ngôn luận, quyền tiếp cận đầy đủ
    thông tin, và quyền đưa ra quan điểm… Tất cả các quyền trên được bảo vệ bởi các thể
    chế dân chủ trong một quốc gia. Tuy vậy, khi bàn đến các vấn đề liên quan đến tiền tệ và
    các nguồn lực tài chính, hệ thống luật được thiết kế với mục đích giới hạn các quyền cơ
    bản ở mức thấp nhất nhằm mục tiêu quản lý và kiểm soát chặt chẽ mọi đối tượng. Có
    nhiều bằng chứng cho thấy tại sao các đồng tiền mật mã bị loại ra khỏi nền kinh tế dù cho
    chúng thật sự giải quyết được những vấn đề cốt lõi mà hệ thống tài chính của chúng ta
    đang đối mặt.
    Thiếu nền tảng pháp lý. Tiền kỹ thuật số hay tiền mật mã hoàn toàn phi tập trung.
    Chúng đơn thuần chỉ là những sản phẩm số và các chính phủ chưa được trang bị để có
    thể xử lý những công nghệ tiên tiến như vậy. Đó là lý do tại sao chúng ta thiếu khung
    pháp lý trong việc quản lý và điều hành tiền kỹ thuật số cũng như không có những biện
    pháp cụ thể để bảo vệ người dùng trong một không gian tiềm ẩn nhiều rủi ro. Giáo dục
    143

  10. HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC GIA
    ĐỊNH HÌNH LẠI HỆ THỐNG TÀI CHÍNH TOÀN CẦU VÀ CHIẾN LƯỢC CỦA VIỆT NAM

    và cảnh báo cho mọi người về những rủi ro này là một bước đi cần thiết trước khi một hệ
    thống luật đầy đủ về tiền mật mã được hình thành.
    Khó khăn trong việc thiết lập khung pháp lý. Một trong những khó khăn khi xây dựng
    hệ thống luật cho đồng tiền mật mã là khả năng kiểm soát và theo dõi các giao dịch của
    những đồng tiền này. Việc sử dụng Bitcoin trong các hoạt động tội phạm như khủng bố
    và buôn bán chất gây nghiện đã khiến cho các nhà làm luật từ chối chấp nhận các đồng
    tiền mã hoá khi không thể phát hiện được các giao dịch phạm pháp.
    Công nghệ tiền mật mã vẫn chưa phát triển đầy đủ. Tiền mật mã cũng đối mặt rất
    nhiều trở ngại ngoài hệ thống pháp lý và nhận dạng. Công nghệ phía sau tiền mật mã vẫn
    còn gặp nhiều thách thức nếu nó được chấp nhận rộng rãi và triển khai trên quy mô lớn.
    Chúng ta có thể thấy rằng công nghệ về tiền mật mã đã xuất hiện hơn một thập niên trước
    đây mà không có những đột phá trong việc mở rộng và phát triển ở một mức độ cao hơn.
    Sự tương thích. Một trong những thách thức về mặt kỹ thuật của các đồng tiền mật mã là
    các hệ thống phần mềm không có khả năng trao đổi và sử dụng các thông tin của nhau. Do
    vậy, công nghệ Blockchain áp dụng cho mỗi đồng tiền mã hoá tạo thành một hệ sinh thái
    riêng biệt mà không thể tích hợp và chia sẽ thông tin với những hệ thống khác.
    Tính hữu dụng. Một điều dễ nhận thấy là thật khó để chúng ta có thể mua và bán các
    đồng tiền mật mã. Tham gia vào thế giới tiền mã hoá yêu cầu nhiều thông tin và kỹ năng
    mà một người bình thường sẽ cảm thấy không hoàn toàn phù hợp. Các nguyên tắc bảo
    mật quá phức tạp và có thể trở thành vật cản để chấp nhận tiền mật mã như một công cụ
    trao đổi. Vẫn còn là một thách thức đáng kể để tạo ra một phương thức thân thiện trong
    việc mua, bán, lưu trữ và sử dụng tiền mã hoá một cách an toàn.
    Tính quy mô. Các ngoại tệ truyền thống được trao đổi và giao dịch tại nhiều quốc gia
    khác nhau với quy mô lớn và điều chỉnh theo từng tỉ giá riêng biệt. Tiền mã hoá còn phải
    nỗ lực nhiều hơn nữa trong những năm sắp tới để có thể đạt được mức độ phổ biến như
    những đồng Đô la Mỹ, Yên Nhật, hay Bảng Anh. Khi mà sự tương thích có thể là một
    bước tiến lớn để đạt được điều này, bản thân các đồng tiền mật mã phải cải thiện tốc độ
    xử lý của hệ thống, các ứng dụng liên quan đến hợp đồng thông minh (smart contract),
    và gia tăng khả năng xác thực. Hệ thống sẽ phải đối mặt một số lượng lớn sự trì hoãn và
    cần nhiều giải pháp xử lý ở quy mô lớn để có thể đáp ứng được sự chuyển đổi của đồng
    tiền mật mã với các đồng tiền truyền thống khác.
    Tính bảo mật. Dù cho công nghệ Blockchain vẫn chưa phát triển nhưng nó vẫn có độ
    an toàn vượt trội hơn những công nghệ truyền thống khác. Tuy vậy đã có rất nhiều các vi
    phạm tài chính, rò rỉ thông tin và thiệt hại lớn do các sàn giao dịch tiền mã hoá bị tấn

    144

  11. HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC GIA
    ĐỊNH HÌNH LẠI HỆ THỐNG TÀI CHÍNH TOÀN CẦU VÀ CHIẾN LƯỢC CỦA VIỆT NAM

    công và đánh cắp dữ liệu. Niềm tin của nhà đầu tư và công chúng dần mất đi khi hàng
    loạt các hệ thống tiền mật mã gặp phải vấn đề về bảo mật.
    Quyền sở hữu và khai thác dữ liệu. Trong nền kinh tế số ngày nay, dữ liệu đã đạt đến
    mức độ để trở thành một tài sản số thật sự. Các giao dịch tiền mặt mã chứa đựng một
    lượng dữ liệu khổng lồ và câu hỏi về quyền sở hữu dữ liệu cùng với tính riêng tư luôn
    được đặt ra đối với một hệ thống tiền mã hoá. Giải pháp ở đây không chỉ nằm ở sự bảo
    vệ của hệ thống pháp lý đối với tính riêng tư và dữ liệu của người giao dịch và sử dụng
    tiền mật mã. Một hệ thống chuyên dụng giúp thiết lập nhận dạng và kiểm soát thông tin
    cá nhân phải được tích hợp vào các phần mềm của đồng tiền mã hoá. Một khi con đường
    trở thành một hình mẫu tiền tệ hiệu quả còn khá xa, mọi ý tưởng liên quan đến bảo vệ dữ
    liệu của người giao dịch tiền mật mã phải được thực hiện ngay tức thì.

    6. Tiền mật mã và sự ổn định hệ thống tài chính
    Một đe dọa khác lớn hơn đối với nền kinh tế đó là khả năng sinh ra bong bóng tài sản từ
    tiền mật mã. Sự sụp đổ của bong bóng tài sản có thể làm suy sụp kinh tế nếu các khoản
    nợ của người dân, chính phủ và công ty chiếm tỷ trọng quá lớn trong tài sản. NHTW có
    thể phải đối mặt với cả hai sự kiện nguy hiểm cùng lúc: sự bất ổn của các định chế tài
    chính (ví dụ như ngân hàng) mà họ đang quản lý và sự leo thang của giá cả khi phải giải
    cứu các định chế này.
    Tiền mật mã nếu thay thế tiền pháp định trong việc trở thành trung gian thanh toán có
    thể sẽ làm thay đổi một thỏa ước xã hội lâu đời (Collard, 2017). Vì bản chất tiền giấy
    không có giá trị nội tại, giá trị của tiền giấy do thỏa ước xã hội giữa người dân và người
    đại diện cho họ (Chính phủ). Việc lưu thông tiền pháp định có một ý nghĩa lớn hơn là
    trung gian thanh toán, tiền pháp định còn được dùng để tài trợ cho những lúc có chiến
    tranh xảy ra. Sức mạnh của việc chi phối tiền pháp định là rất đáng kể và không thể bị từ
    bỏ bởi chính phủ, tuy nhiên việc độc quyền trong in tiền có thể khiến cho tiền pháp định
    bị lạm dụng và ngân sách chính phủ luôn trong tình trạng thiếu thốn mặc dù cung tiền
    luôn gia tăng hàng năm. Đó là lý vì sao mà việc cung tiền ở một số quốc gia được kiểm
    soát vô cùng chặt chẽ, trải qua nhiều bước thẩm định từ cơ quan hành pháp đến cơ quan
    lập pháp, từ người đứng đầu chính phủ đến người đứng đầu NHTW.
    Nếu chấp nhận sự tồn tại của tiền mật mã nghĩa là chúng ta phải chấp nhận các thuật
    toán thông minh tự động điều tiết tiền tệ thay chính phủ. Điều này gây ra các lo ngại vì
    các hệ thống đôi khi vẫn sai lầm ở một điểm nào đó, ví dụ thậm chí ở các nước có nền
    kinh tế phát triển nhất vẫn có sự sụp đổ của hệ thống tài chính theo một chu kỳ nhất định.
    Khi có sai lầm khách quan xảy ra, hệ thống thuật toán thông minh sẽ giải quyết như thế
    nào, sai lầm đó có thể được sửa chữa một cách tự động hay nó sẽ kéo theo chuỗi các sai

    145

  12. HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC GIA
    ĐỊNH HÌNH LẠI HỆ THỐNG TÀI CHÍNH TOÀN CẦU VÀ CHIẾN LƯỢC CỦA VIỆT NAM

    lầm khác? Và còn đó là một phạm trù mang tính đạo đức, liệu hệ thống tiền mật mã có
    thể tiến hành các phân phối thu nhập do chênh lệch giàu nghèo đem lại hay không (một
    lỗi tự nhiên của chủ nghĩa thị trường cạnh tranh).
    Rõ ràng là tiền mật mã không thể đóng vai trò là người cho vay cuối cùng (cho vay
    không cần bất kỳ tài sản/hoặc điều gì đảm bảo) khi các cuộc khủng hoảng nổ ra. Việc cho
    vay này là một phương án cực kỳ hiệu quả để ngăn chặn ngay lập tức tổn thất của nền
    kinh tế trong những tình huống bất khả kháng. Không có một phương án cứu chữa hoàn
    hảo, nhưng trì hoãn các tổn thất để tìm ra cách sửa chữa sai lầm là một cách giải quyết
    hợp lý mà tiền mật mã hiện nay chưa thể làm được.

    7. Kết luận
    Tiền mật mã là một sản phẩm công nghệ đột phá mang tới nhiều cơ hội nhưng cũng đầy
    thách thức đối với việc đổi mới hệ thống tiền tệ truyền thống. Nếu chúng ta kết hợp tính
    ưu việt của tiền mật mã và một chính sách tiền tệ có sự can thiệp nhất định của NHTW
    sẽ tạo ra một cơ chế tiền tệ lý tưởng, có xu hướng thông minh tự động cân bằng giá trị
    (lạm phát) tránh được các nguy cơ bong bóng tài sản cũng như có thể điều chỉnh kịp thời
    nếu khủng hoảng nổ ra. Hệ thống các lý thuyết kinh tế – tài chính hiện đại vẫn chưa có
    những nghiên cứu rõ ràng về một khuôn khổ chính sách tiền tệ thông minh mặc dù tiền
    mật mã đã xuất hiện gần 10 năm nay.
    Đây chính là một khuyến nghị chính sách nhằm đề xuất một khuôn khổ chính sách
    tiền tệ thông minh nghĩa là việc điều chỉnh cung tiền hoàn toàn vận hành một cách tự
    động, hệ thống thanh toán giữa các chủ thể tự động thực hiện không cần trung gian thanh
    toán, tài sản của các chủ thể kinh tế được công khai nhưng vẫn đảm bảo tính bảo mật
    thông tin riêng tư, Nhà nước kiểm soát được chênh lệch giàu nghèo một cách trực tiếp và
    chuẩn xác. Trong khuôn khổ chính sách tiền tệ đó, nền tảng tiền mật mã sẽ là trung tâm
    cốt lõi giúp cho hệ thống diễn ra thông suốt và luôn được theo dõi để điều chỉnh kịp thời.
    Tài liệu tham khảo
    Alzubaidi, I. B., & Abdullah, A. (2017). Developing a Digital Currency from an Islamic
    Perspective: The Case of Blockchain Technology. International Business Research, 10(11),
    79-87. https://doi.org/10.5539/ibr.v10n11p79
    Bech, M. and R. Garratt (2017) ‘Central bank cryptocurrencies’, BIS Quarterly Review
    September 2017, Bank for International Settlements.
    Bech, M. L., & Garrat, R. (2017). Central bank cryptocurrencies. BIS Quarterly Review.
    Retrieved from https://www.bis.org/publ/qtrpdf/r_qt1709f.htm
    BIS (2018) Cryptocurrencies: looking beyond the hype, BIS Annual Economic Report, Bank for
    International Settlements.

    146

  13. HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC GIA
    ĐỊNH HÌNH LẠI HỆ THỐNG TÀI CHÍNH TOÀN CẦU VÀ CHIẾN LƯỢC CỦA VIỆT NAM

    Böhme, R., Christin, N., Edelman, B., & Moore, T. (2015). Bitcoin: Economics, technology, and
    governance. Journal of Economic Perspectives, 29(2), 213-238.
    Buterin, V. (2013). Ethereum white paper. GitHub repository, 1, 22-23.
    Chuen, D. L. K. (2015). Handbook of digital currency: Bitcoin, innovation, financial instruments,
    and big data: Academic Press.
    Cochrane, J. (2018) ‘Basecoin’, The Grumpy Economist – John Cochrane’s blog, 22 April,
    available at https://johnhcochrane.blogspot.com/2018/04/basecoin.html.
    Cochrane, J. (2018). Basecoin. The Grumpy Economist–John Cochrane’s blog, 22.
    Collard, B. (2017). Money is the Real Social Contract. Foundation for Economic Education Blog, 25.
    Fernández-Villaverde, J., & Sanches, D. (2019). Can currency competition work? Journal of
    Monetary Economics, 106, 1-15.
    Fernández-Villaverde, J., Sanches, D., Schilling, L., & Uhlig, H. (2020). Central bank digital
    currency: Central banking for all?. Review of Economic Dynamics.
    Frieden, J. (2016) Lessons for the euro from early American monetary and financial history, Essay
    and Lecture Series, Bruegel.
    Gandal, N., Hamrick, J., Moore, T., & Oberman, T. (2018). Price manipulation in the Bitcoin
    ecosystem. Journal of Monetary Economics, 95, 86-96.
    Graham, B. (1944). World Commodities and World Currencies. New York: McGraw-Hill.
    Griffin, J.M. and A. Shams (2018) ‘Is Bitcoin Really Un-Tethered?’ mimeo, available at
    https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=3195066.
    Hayek, F. A. (1976). Choice in currency: a way to stop inflation (Vol. 48): Ludwig von Mises Institute.
    Hayek, F.A. (1976) ‘Choice in Currency: A Way to Stop Inflation’, Occasional Papers, The
    Institute of Economic Affairs.
    Huber, J., & Robertson, J. (2000). Creating New Money, A Monetary Reform for the Information
    Age. London: New Economics Foundation.
    Koning, J.P. (2015) ‘The dollarization of bitcoin’, Moneyness Blog, 12 June, available at
    http://jpkoning.blogspot.com/2015/06/the-dollarization-of-bitcoin.html.
    Nakamoto, S. (2008). Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System. Retrieved from
    https://bitcoin.org/bitcoin.pdf
    Narayanan, A., Bonneau, J., Felten, E., Miller, A., & Goldfeder, S. (2016). Bitcoin and
    cryptocurrency technologies: a comprehensive introduction: Princeton University Press.
    Stevens, A. (2017) ‘Digital currencies: Threats and opportunities for monetary policy’, NBB
    Economic Review June 2017, National Bank of Belgium.
    Stevens, A. (2017). Digital currencies: Threats and opportunities for monetary policy. Economic
    Review(i), 79-92.
    White, L. H. (1984). Free banking in Britain: Theory, experience, and debate, 1800-1845:
    Cambridge University Press Cambridge.

    147

Download tài liệu Tiền mật mã: Cơ hội và thách thức đối với việc đổi mới hệ thống tiền tệ truyền thống File Word, PDF về máy